سختيها و شدايد و مشكلات ، روح را ورزش مىدهد ، نيرومند مىسازد ، فلز وجود انسان را خالص و محكم مىكند . رشد و نمو و بارور شدن وجود آدمى جز در صحنهء گرفتاريها و مقابله با شدايد و مواجهه با مشكلات حاصل نمىشود ، زيرا تا تعين درهم نريزد و خرد نشود تكامل حاصل نمىشود . به قول مولوى گندم زير خاك مىرود ، در زندان خاك گرفتار مىشود ، در همان زندان است كه شكافته مىشود و تعين خود را از دست مىدهد و قدم به مرحلهء كاملتر مىگذارد ، اول ريشه‌هاى نازكى بيرون مىدهد ، طولى نمىكشد كه به صورت بوتهء گندم ، به صورت ساقه و خوشه و دانه‌هاى زيادترى ظاهر مىشود . آن زير خاك قرار گرفتن مقدمهء تكامل اوست . باز همين گندم در زير سنگ آسيا نرم و آرد مىشود و بعد نان مىگردد و نان بار ديگر در زير دندان آسيا مىشود و جذب بدن مىگردد تا بالاخره به عالىترين مراحل كمال ممكن خود مىرسد و به صورت عقل و فهم تجلى مىكند . قانون تضاد و تصادم قانونى هست در طبيعت به نام قانون تضاد . حكما مىگويند : « لو لا التّضادّ ما صحّ دوام الفيض عن المبدأ الجواد » اگر تضاد و تصادمهاى حاصل از تضاد نبود فيض وجود از ناحيهء ذات اقدس فياض على الاطلاق امكان دوام نداشت . زيرا درست است كه نوعى استعداد تكامل در هر موجود هست و اما اين جهت هم در كار است كه هر موجودى در هر مرحله از مراحل مجهز است به وسائلى كه براى آن مرحلهء او لازم و مفيد است ، مثل قشرى كه دور هستهء يك ميوه را گرفته ، يا پوست تخم مرغ كه حافظ سفيده و زردهء تخم مرغ است . اين پوسته‌ها لازم و مفيدند اما براى هسته‌اى كه بخواهد هسته بماند و براى تخم مرغى كه بخواهد حالت تخم مرغى خود را حفظ كند . اما دانه و هسته‌اى كه مىخواهد راه تكامل را بپيمايد ، مىخواهد به صورت بوته و درخت درآيد ، يا آن تخم مرغى كه مىخواهد تبديل به جوجه و سپس مرغ بشود چاره‌اى نيست كه آن تعين و حصارى كه بر او احاطه كرده بشكند و خود را آزاد سازد : اين تعينها و حصارها و ديوارها در اثر تضادها و برخورد و تصادمهايى كه در طبيعت بين عوامل مختلف رخ مىدهد مىريزد و به اين وسيله و از اين راه موانع از بين مىرود و فيض حق دوام پيدا مىكند . شدايد و سختيهاست كه قهرمان مىآفريند ، نبوغ مىبخشد ، باعث تهييج نيرو و